İşletmelerin vergi matrahlarının tespitinde mali kâr dikkate alınır.Bu nedenle işletmelerin mali kârı tespit edebilmeleri için bilançolarına dahil kıymetleri ve servetleri değerleme gününde Vergi Usul Kanunu'nun üçüncü kitabında yazan değerleme esaslarına göre değerlemeleri gerekir.

Değerleme doğrudan vergi matrahlarının tespit edilmesiyle ilgili bir işlemdir. Dolayısıyla kanunda değerleme ölçüleri ve hangi iktisadi kıymetin hangi ölçümle değerleneceği açık olarak belirlenmiştir.Mükelleflerin de bu belirlemelere uymaları zorunlu tutulmuştur.

Değerleme ölçüleri VUK'un 261'inci maddesinde belirlenmiştir.
Bu ölçüler;

1-) Maliyet Bedeli
2-) Borsa Rayici
3-) Tasarruf Değeri
4-) Mukayyet Değer
5-) İtibari Değer
6-) Vergi Değeri
7-) Rayiç Bedel
8-) Emsal Bedeli ve Ücreti'dir.

Ancak,anılan maddede belirtilenler dışında VUK'un diğer maddeleri ve ilgili kanunlarında tespit edilmiş olan ilave bazı değerleme ölçüleri vardır.Bunlar;

9-) Alış Bedeli
10-) Alış Emsal Bedeli
11-) Ortalama Perakende Satış Fiyatı
12-) Tapu Siciline kayıtlı bedel
13-) Finansal kiralamalarda kira ödemelerinin bugünkü değeridir.

1-) MALİYET BEDELİ (VUK.Mad.262)
Maliyet bedeli iktisadi bir kıymetin iktisap edilmesi veyahut değerinin artırılması münasebetiyle yapılan ödemelerle bunlara müteferri bilumum giderlerin toplamını ifade eder.Bu tanıma göre maliyet bedeli şu unsurlardan oluşur.

• İktisadi bir kıymetin iktisabı için yapılan ödemeler.
• İktisadi kıymetin değerini artırıcı ödemeler
• Bunlara bağlı diğer giderler'dir.

Maliyet bedeli ile değerlenecek iktisadi kıymetler aşağıdaki gibidir;

"Gayrimenkuller

• Gayrimenkullerin mütemmim cüz'leri ve teferruatı
• Tesisat ve makineler
• Gemiler ve diğer taşıtlar
• Gayri maddi haklar
• Özel maliyet bedeli
• Demirbaş eşya
• Alet edevat ve mefruşat
• Emtia
• Zirai mahsuller ve hayvanlar"dır.

2-) BORSA RAYİCİ (VUK.Mad.263)
Madde metninde tanımı yapılmıştır.Tanımdaki borsadan kasdedilen Türkiye'de kurulu bulunan menkul kıymet,vadeli işlem ve ticaret borsalarıdır.Borsa rayici ile değerleme aşağıdaki haller için öngörülmüştür.

• VUK'un 279'uncu maddesi uyarınca borsa rayici bulunan bazı menkul kıymetler.
• İktisadi işletmelere dahil yabancı para ve yabancı para ile olan alacak ve borçlar.Bunların normal değerleme ölçüsü borsa rayicidir. Ancak ülkemizde serbest döviz borsası oluşmadığı için bu kıymetlerle ilgili değerleme Maliye Bakanlığı'nca düzenli olarak ilan olunan resmi kurlara göre yapılmaktadır.
• Veraset ve İntikal Vergisi'nde,hisse senedi ve tahvillerle ilgili değerleme ölçüsü borsa rayicidir.

3-) TASARRUF DEĞERİ (VUK.Mad.264)
Tasarruf değeri bir iktisadi kıymetin değerleme gününde sahibi için arz ettiği gerçek değerdir.Tanım böyle olmakla birlikte 281 ve 285'inci maddelerde tasarruf değerinin nasıl uygulanacağı açıklanmıştır. Buna göre tasarruf değeri ile değerleme aşağıdaki haller için öngörülmüştür.

• Mevduat veya kredi sözleşmelerine bağlı alacak ve borçlar
• Vadesi gelmemiş olan senede bağlı ticari alacak ve borçlar
• Banka,banker ile sigorta şirketlerinin alacak ve borçları.

4-) MUKAYYET DEĞER (VUK.Mad.265)
Mukayyet değer bir iktisadi kıymetin muhasebe kayıtlarında gösterilen hesap değeridir.Mukayyet değerle değerlenecek iktisadi kıymetler aşağıdaki gibidir;

• Senetsiz alacak ve borçlar(çekler dahil)(VUK.Mad.281 ve 285)
• Aktifleştirilen kuruluş ve örgütlenme giderleri ile peştemallıklar (VUK.Mad.282)
• Aktif geçici hesap kıymetleri(VUK.Mad.283)
• Gelecek yıllar için peşin ödenen giderler
• Tahakkuk eden ancak tahsil edilmemiş hasılatlar
• İdrak edilmemiş mahsuller için yapılan giderler
• Pasif geçici hesap kıymetleri(VUK.Mad.287)
• Gelecek yıllar için peşin tahsil edilmiş hasılat
• Tahakkuk eden ancak ödenmemiş giderler.
• Karşılıklar(VUK.Mad.288)

5-) İTİBARİ DEĞER (VUK.Mad.266)(Nominal Değer)
İtibari değer her nevi senetlerle esham ve tahvillerin üzerinde yazılı olan değerlerdir.İtibari değerle değerlenecek iktisadi kıymetler aşağıdaki gibidir;

• Kasa Mevcudu(Yabancı Paralar)(VUK.Mad.284)
• Bedelsiz iktisap edilen hisse senetleri(KVK.Mad.
• Eshamlı şirketler ve iktisadi kamu müesseselerince çıkarılan tahviller (VUK.Mad.286)
• Anonim Şirket'lerin ihraç ettikleri hisse senetleri ve tahviller

Burada dikkat edilecek nokta, itibari değerle değerlenecek hisse senetleri bedelsiz elde edilen senetlerdir.Bedel ödemek suretiyle elde edilen hisse senetleri VUK'un 279'uncu maddesine göre değerlenecektir.

6- VERGİ DEĞERİ (VUK.Mad.268)
Vergi değeri arsa,arazi ve binanın Emlak Vergisi Kanunu'nun 29'uncu maddesine göre tespit edilen değeridir. Vergi değeri ölçüsü, işletmeye dahil arsa, arazi ve binaların değerlenmesinde maliyet bedeli bilinmeyen arsa,arazi ve binanın değerlenmesinde kullanılır. VUK'un 289'uncu maddesinde,değerleme bölümünde yazılı olmayan veya yazılı olup da kendi ölçüleriyle değerlenmesine imkan bulunmayan arsa,arazi ve binaların vergi değeri ile değerleneceği hükme bağlanmıştır.

Dolayısıyla,ticari işletme sahiplerinin özel mal varlıklarına dahil olan ancak maliyet bedeli ölçüsüyle değerlenmesine imkan bulunmayan arsa,arazi ve binaların ticari işletmeye dahil edilmesi halinde vergi değeri ölçüsü ile aktifleştirilmeleri gerekmektedir.

7-) RAYİÇ BEDEL (VUK.Mad.266)
Rayiç bedel bir iktisadi kıymetin değerleme günündeki normal alım satım değeridir. Rayiç bedel,vergi değeri açısından önem taşımakta olup emlak vergisinde bina ve arazi için rayiç bedel esas alınmaktadır.

8-) EMSAL BEDELİ VE EMSAL ÜCRETİ (VUK.Mad.267)
Emsal bedeli gerçek bedeli olmayan veya bilinmeyen veyahut doğru olarak tespit edilemeyen bir malın değerleme gününde satılması halinde emsaline nazaran haiz olacağı değerdir.

Buna göre emsal bedeli değerleme konusu malın emsal satış bedelidir. Bu ölçünün uygulanabilmesi için değerleme konusu malın gerçek değerinin;

• belli olmaması
• bilinmemesi
• doğru olarak tespit edilememesi gerekir.

Emsal bedeli; öncelikle "ortalama fiyat esası", sonra "maliyet bedeli esası" bu ikisiyle de tespit edilemiyorsa "takdir esası" uygulanmak suretiyle tespit edilir.
Emsal bedeli ile değerlenmesi gereken iktisadi kıymetler aşağıdaki gibidir.

• Satış bedeli maliyet bedelinden %10 ve daha fazla düşüklük gösteren ticari yada mamul emtialar(VUK.Mad.274).
• Maliyet bedelinin tespitinin mümkün olmadığı zirai işletmelere dahil hayvanlar (VUK.Mad.277).
• Kıymeti düşen mallar(VUK.Mad.278)
• Özel haller(VUK.Mad.289)
• Teşebbüs sahibi ile eşinin ve çocuklarının işletmeden çektikleri ayni değerler (GVK.Mad.41/1)
• İşin terki halinde işletme sahibine fatura edilerek işletmeden çekilmesi gereken iktisadi kıymetler(GVK.Mad.41/1)
• Gerçek ücretin tespitinde(GVK.Mad.63)
• Gelir Vergisi mükelleflerinin ayni olarak bağışladıkları,mukayyet değeri bulunmayan mal ve haklar(GVK.Mad.89)
• Kurumlar Vergisi mükelleflerinin ayni olarak bağışladıkları maliyet bedeli ve mukayyet değeri bulunmayan mal ve haklar(5520 sayılı KVK.Mad.10)
• Kurumların tasfiyesinde hisselerine mahsuben ortaklara dağıtılan satılan devredilen veya kurum sahibine iade olunan değerler(5520 sayılı KVK.Mad.17)
• Bedeli bulunmayan veya bilinmeyen işlemler ile bedelin paradan başka ayni bir değer olması halinde(KDVK.Mad.27/1)
• Bedelin emsal bedele nazaran açık bir şekilde düşük olduğu ve bu düşüklüğün sebebinin haklı bir şekilde izah edilemediği durumlarda(KDVK.Mad.27/2)

Emsal bedeli ile değerleme yapılır.

9-) ALIŞ BEDELİ (VUK.Mad.279)
Alış bedeli iktisadi bir kıymetin iktisap edilmesi karşılığında ödenen veya borçlanılan bedeldir.Bu uygulamaya sadece VUK.Mad. 279'da ifade edilen bazı menkul kıymetlere rastlanır.

10-) ALIŞ EMSAL BEDELİ
Alış emsal bedeli Vergi Usul Kanunu'nun geçici 4'üncü maddesiyle, geçici 5'inci maddesinde yazılı durumlarda uygulanır.

11-) ORTALAMA PERAKENDE SATIŞ FİYATI(GVK.Mad.63)
Hizmet erbabına hizmet karşılığı verilen ayınlar verildiği gün ve yerdeki ortalama perakende fiyatlara göre değerlenir.

12-) TAPU SİCİLİNE KAYITLI BEDEL(VUK.Mad.296)
Tapu siciline kayıtlı bedel,bir vergiye matrah olan servet değerlemesinde tapuda kayıtlı haklar için uygulanır.

13-)FİNANSAL KİRALAMALARDA KİRA ÖDEMELERİNİN BUGÜNKÜ DEĞERİ (VUK.Mad.290)
Finansal kiralama işlemlerinde kira ödemelerinin sözleşme tarihinde kiralamada kullanılan faiz oranı dikkate alınarak hesaplanan bugünkü değerlerinin toplamıdır. Kiralamada kullanılan faiz oranı tespit edilemiyorsa, kiracının kiralamaya konu iktisadi kıymeti satın almak için aynı vade ile alması gereken borç için katlanacağı faiz oranı kullanılır.

Yararlanılan Kaynaklar
* Vergi Usul Kanunu
* Vergi Usul Kanunu Genel Tebliğleri
* BDK- 2007